Het gaat om de combinatie van analyse en creativiteit

In gesprek met Patrick van der Duin, sinds 2016 directeur van de Stichting Toekomstbeeld der Techniek.

WAAROM technologie belangrijk voor de economie

Halverwege de jaren zestig ging een delegatie van technisch-wetenschappelijke attachés (tegenwoordig innovatie-attachés) naar de Verenigde Staten toe. Zij zagen daar instituten opkomen waar onderzoek werd gedaan naar de toekomst, zoals het Institute for the Future (IFTF). De afgezanten vonden dat dat in Nederland ook moest komen, want zij zagen dat technologie belangrijk was voor de economie. Dat idee landde bij het KIVI, de beroepsvereniging van ingenieurs in Nederland, waarna de Stichting Toekomstbeeld der Techniek (STT) in 1968 werd opgericht.

Directeur Patrick van der Duin: ‘De doelstelling was het maken van technologieverkenningen. De laatste decennia is dat verbreed naar technologie en maatschappij omdat dat twee domeinen zijn die steeds meer met elkaar verweven raken. De maatschappelijke context is belangrijker geworden. Wij zijn positief kritisch over technologie. In potentie is technologie een positieve kracht in de maatschappij.’

‘In potentie is technologie een positieve kracht in de maatschappij.’

WIE leren van iedere toekomstverkenning

In het begin werden bij STT veelal ingenieurs aangenomen. Het STT was toen een projectorganisatie, medewerkers werden voor vier jaar aangesteld. De laatste tijd zijn er veel meer alfa’s en gamma’s actief voor de STT. Onderzoekers worden voor anderhalf jaar aangesteld om een studie te doen. Daarna kunnen ze blijven voor het doen van andere verkenningen. Tenslotte leren de projectleiders van ieder project dat ze doen. De stichting bestaat nu uit zeven mensen, een directeur, drie projectleiders, twee projectondersteuners en een officemanager.

De afgelopen vijftig jaar groeide het STT uit tot een club met meer dan zeventig leden. De begroting bedraagt jaarlijks 700.000 euro. De helft van het budget wordt gefinancierd door het ministerie van Onderwijs (OCW) en het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. De andere helft wordt ingebracht door de aangesloten leden. De leden zijn organisaties op het gebied van technologie (Shell, Philips, Siemens), infrastructuur (zoals Alliander, Eneco, Essent, Schiphol, NS en Havenbedrijf Rotterdam), kennis- en onderwijsinstellingen (zoals Universiteit Twente, Wageningen Universiteit, Fontys Hogescholen), ministeries (VWS) en stichtingen (onder meer ANBO).

Sommige partijen zijn al tientallen jaren lid van het STT. Alle informatie van de STT is openbaar en te downloaden. De leden kunnen deelnemen aan het netwerk en aan bijeenkomsten, als klankbord meedoen aan projecten en ze kunnen een collega afvaardigen naar Young STT, het netwerk voor jonge professionals van STT. Veel organisaties zijn ook graag sponsor van de STT bij wijze van maatschappelijke ondersteuning.

HOE informeren, inspireren, agenderen en adviseren

Van der Duin: ‘STT maakt toekomstverkenningen. We houden ons bezig met trendonderzoek, roadmaps, scenario’s, Delphi-onderzoeken, expertinterviews, horizonscans, soms heel conceptueel. De STT levert geen businesscases op. We willen mensen informeren, inspireren, agenderen en adviseren. De publicaties die we maken zijn niet op maat gemaakt. Maar tijdens workshops gaan we wel in op specifieke situaties.’

‘De STT levert geen businesscases op.’

Hoe bepalen jullie de onderwerpen waarmee jullie aan de slag gaan?‘Dat wordt in samenspraak met de leden bepaald. We maken een long list die wordt doorgenomen met het bestuur en daarna wordt er gestemd. Er worden steeds drie toekomstverkenningen tegelijkertijd uitgevoerd. Op dit moment zijn dat de toekomst van veiligheid, economie en kunstmatige intelligentie. Daarnaast voeren we kleine projecten uit, zoals de technologiemonitor die wordt ontwikkeld samen met de TU Delft.

We beginnen meestal met het bepalen van de reikwijdte van een onderwerp, wat hoort erbij en wat niet. Het onderwerp van een toekomstverkenning bepaalt de vorm en de methodiek die wordt gehanteerd, bijvoorbeeld migratiescenario’s bij de toekomstverkenning energie. Want als we het hebben over de energietransitie, dan gaat het over de verandering van meerdere processen en systemen tegelijkertijd.’

‘We willen als kenniscentrum steeds meer verhalen over de toekomst vertellen.’

‘We willen als kenniscentrum steeds meer verhalen over de toekomst vertellen. Voor technische organisaties zijn dat inspirerende vertellingen over de toekomst. En dat is volkomen andere informatie dan zij gewend zijn. We presenteren de informatie in de vorm van populair-wetenschappelijke publicaties en jaarlijkse en tweejaarlijkse bijeenkomsten, workshops en lezingen bij de organisaties van de leden. 

Nieuwe initiatieven zijn meetups en speakups, roundtables voor leden, films en documentaires en een spel (serious game) dat werd ontwikkeld in het kader van de toekomstverkenning economie. De boeken van STT zijn de basis en daarnaast zoeken we de verbreding van middelen op. 

‘De toekomst is geen algoritme dat je uit kunt rekenen.’

De toekomst is geen algoritme dat je uit kunt rekenen. Het gaat om de combinatie van analyse en creativiteit. Het is een heel iteratief proces waarbij wij transparantie heel belangrijk vinden, dat je laat zien wat je hebt gedaan en waarom je het hebt gedaan. De glazen bol mag geen zwarte doos zijn.’

WAT onderwerpen agenderen en iets toevoegen aan het debat

Wat heeft het lidmaatschap van STT organisaties opgeleverd? ‘Dat is het lastige van ons vakgebied. Impact meten is moeilijk. Het is belangrijk om de verwachtingen te managen. We leveren geen businesscases op. Onze richtlijnen zijn die vier dingen: informeren, inspireren, agenderen en adviseren. Ik meet het af aan de omvang van het werk dat we produceren, hoe vaak er naar ons wordt verwezen, hoeveel complimenten we krijgen en hoe vaak we worden gevraagd voor lezingen. Maar ik weet niet of de output ook meetbare impact is.

Wij vinden ons werk als toekomstverkenners belangrijk en er is op dit terrein nog een wereld te winnen. Het is belangrijk om naar buiten te treden met ons werk. Daarom zijn al onze publicaties ook openbaar en online te vinden. Soms slagen we erin om een onderwerp te agenderen. Zo is NanoNed voortgekomen uit een studie naar nanotechnologie bij STT. We proberen iets toe te voegen aan het debat en in gang te zetten door op zoveel mogelijk verschillende manieren aanwezig te zijn.’

‘Mijn conclusie is dat de wereld veel minder snel verandert dan wij denken.’

Waar zou het STT zich over tien jaar moeten bevinden? ‘Het is onze ambitie om te groeien in fte’s, in leden en in bereik. Ook internationaal. Verder wil ik dat STT gaat groeien als expertisecentrum. We gaan het visuele meer versterken, zonder het onderzoek te verwaarlozen. En ik wil die vier pijlers versterken. Ik vind dat wij te weinig stelling nemen in onze studies. Hoewel de methode wel zuiver moet blijven. Maar ik vind dat als onze aanpak goed is, dan is het eindresultaat dat ook. 

Hoe dan ook. Of de wereld radicaal verandert of juist niet, daar kun je genuanceerd over denken. Mijn ervaring en conclusie is dat de wereld veel minder snel verandert dan wij denken.’ 

www.stt.nl

Patrick van der Duin en Dhoya Snijders (red.) – Met de kennis van morgen – Toekomstverkennen voor de Nederlandse overheid – Amsterdam University Press 2018

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *